Roken heeft verschillende oorzaken, zowel fysieke als psychologische. Nicotine, een stof in tabak, is de voornaamste boosdoener van de lichamelijke verslaving. Daarnaast spelen sociale factoren, zoals nieuwsgierigheid en de invloed van vrienden en familie, een grote rol bij het beginnen met roken, vooral onder jongeren. De belangrijkste redenen om te beginnen met roken zijn nieuwsgierigheid, rokers in de sociale omgeving en een positieve verwachting van de smaak. Rokers steken meestal een sigaret op omdat ze er zin in hebben en omdat ze het ontspannend vinden. Ook zeggen ze zich lekker en voldaan te voelen door te roken.
Roken veroorzaakt aanzienlijke gezondheidsschade bij zowel de roker als zijn omgeving. Roken heeft ernstige gevolgen voor de gezondheid, zowel op korte als lange termijn. Het vergroot de kans op verschillende vormen van kanker, zoals longkanker, maar ook op hart- en vaatziekten, longaandoeningen zoals COPD, en andere ziektes zoals diabetes en oogziektes. Daarnaast kan roken leiden tot ademhalingsproblemen, verminderde vruchtbaarheid en een snellere veroudering van de huid.
In Nederland overlijden jaarlijks ongeveer 20.000 mensen door de gevolgen van roken. Dit is een belangrijke doodsoorzaak die vermeden kan worden. Minder dan één op de vijf Nederlanders van 18 jaar en ouder rookt (18,2%). Ruim twee derde van de mensen die roken, rookt elke dag (12,3% van de algemene bevolking). Mannen (21%) roken meer dan vrouwen (14%). Mensen tussen 20 en 29 jaar roken relatief het vaakst. Het minst wordt er gerookt onder mensen die ouder zijn dan 65 jaar.
De Partij voor de Mindere ondersteund het beleid om steeds minder jongeren te laten beginnen met roken. De Partij voor de Mindere wil dat de overheid actief probeert om zwangere vrouwen te laten stoppen met roken.
Van de Nederlanders die niet rookten werd in 2024 nog 7,3% regelmatig (minimaal 1 keer per week) blootgesteld aan sigarettenrook. Iets meer dan 2% werd elke dag blootgesteld. Meeroken is slecht voor de gezondheid. Mensen die meeroken kunnen dezelfde ziektes krijgen als mensen die zelf roken. De kans daarop is uiteraard wel veel kleiner. Vooral voor kleine kinderen is meeroken ongezond. Zij krijgen sneller longproblemen of oorontstekingen.
Roken is nog steeds de belangrijkste oorzaak van ziekte en sterfte in Nederland. Van de totale ziektelast komt 9,4% door roken, volgens de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) 2018. In Nederland zijn naar schatting 672.000 mensen chronisch ziek door roken, bijvoorbeeld door ziektes zoals kanker, COPD en hart- en vaatziekten. Uit de Monitor Middelengebruik en Zwangerschap 2023 blijkt dat 12,8% van de vrouwen rookt in de vier weken vóór de zwangerschap. Tijdens de zwangerschap daalde het percentage: 6,3% van de moeders heeft op enig moment tijdens de zwangerschap gerookt. 2,5% rookte gedurende de hele zwangerschap. Na de zwangerschap stijgt het aantal moeders dat rookt weer: 7,3% van de moeders rookt dan weer.